Zaterdagnacht weten we welke cellist de 1e prijs in de wacht sleept. Behalve eeuwige roem en hopelijk veel concerten en plaatopnames levert dat ook 25.000 euro op én dit jaar een cadeau van onschatbare waarde: 4 jaar lang mag de winnaar de Goffriller-cello bespelen die ooit toebehoorde aan de beroemde Catalaanse cellist, componist en dirigent Pablo Casals.

Het was wel even spannend door een luchtvaartstaking, maar de Casals-cello kwam vorige week vanuit de Verenigde Staten veilig aan in Brussel. Daar werd hij eerst in het strijkinstrumentenatelier van Maison Bernard ondergebracht.

Koningin Mathilde bracht daar een bezoek en kon al ervaren hoe de cello klinkt. De Spaanse cellist Oscar Alabau speelde een van de suites van Bach, die door Pablo Casals werden ‘herontdekt’ en ook het beroemde Catalaanse lied ‘El cant dels ocells’, dat Casals bij elk optreden ten gehore bracht.

Koningin Mathilde sprak met Anne Gastinel, jurylid van deze Koningin Elisabethwedstrijd, over deze beroemde cello: "Zij vertelde mij dat ze zelf een jaar op deze cello heeft gespeeld. Ze zei: je voelt de geschiedenis herleven als je erop speelt. Het was alsof Pablo Casals naast me zat en we samen speelden. Het hout van de cello bewaart herinneringen."

Een eeuwenoude cello, bestemd voor een jonge muzikant: koningin Mathilde vindt het "een heel mooie link tussen verleden, heden en toekomst. Binnenkort gaat de cello naar de laureaat. Dit past perfect in de filosofie van koningin Elisabeth en van Pablo Casals die de jonge talenten wilden promoten."

Aan Clara De Decker van VRT Canvas en Klara brengt koningin Mathilde de bijzondere relatie van de Belgische vorstin en de Catalaanse cellist in herinnering: "Koningin Elisabeth ging regelmatig naar de festivals die Pablo Casals organiseerde. Ze waren goeie vrienden en hadden dezelfde passie voor muziek, voor jonge talenten, voor de maatschappelijke rol van muziek. Ze hadden een unieke band, die twee."

De verbindende kracht van muziek, daar gelooft koningin Mathilde zelf sterk in: "Meer dan ooit in deze moeilijke tijden. Muziek is een taal die iedereen kan begrijpen."

Een cello met vele verhalen

Welk instrument is het precies? In de hall van Bozar staat hij te blinken achter glas: de cello die de winnaar van de Koningin Elisabethwedstrijd 4 jaar mag bespelen. Niet al te groot, donkerglimmend vernis. Vioolbouwer Jan Strick vertelt dat de cello uit Venetië komt, gemaakt door Matteo Goffriller rond 1710. Bizar is wel dat er een label van een ándere bouwer in gekleefd is: Carlo Bergonzi uit Cremona, jaartal 1733. Maar het is wel degelijk een cello van Goffriller. Om geen belastingen te moeten betalen zette hij zijn naam niet op zijn instrumenten. "In de vioolbouw noemen we dat de dans van de etiketten", lacht Strick. Oorspronkelijk was het instrument ook groter en werd het gebruikt om begeleiding te spelen. In de 19e eeuw werd het kleiner gemaakt, een gangbare praktijk.

Pablo Casals kocht het instrument in 1908 in Parijs en speelde er meer dan 65 jaar op, uitzonderlijk lang. Hij noemde de Goffriller zijn “dierbaarste vriend”. Maar hij sprong er naar verluidt ook wat slordig mee om. Zo viel er wel eens as uit zijn eeuwige pijp op.

De cello is eigendom van de Casals-stichting en wordt dus uitgeleend. Wat is de waarde van zo'n historisch instrument? "Een Goffriller is tot 4 miljoen euro waard. Maar deze is van Pablo Casals geweest. Daar durf ik geen bedrag op te plakken", zegt Jan Strick van Maison Bernard. Bernard Meillat van de Pablo Casals-stichting wel: "De cello is geschat op 5 miljoen euro".

De Casals-stichting geeft de cello straks 4 jaar in bruikleen aan de winnaar van de Koningin Elisabethwedstrijd. Een uitzonderlijk gebaar, dat alles te maken heeft met een aantal jubilea: de wedstrijd is 75 jaar, en koningin Elisabeth en cellist Pablo Casals werden allebei 150 jaar geleden geboren. "De sterren stonden goed om dit te doen", zegt Bernard Meillat van de Pau Casals Stichting.

Er zit wel een addertje onder het gras. De cello kan nooit worden uitgeleend aan landen in oorlog, zegt Bernard Meillat, muziekadviseur van de Casals-stichting. "Casals had al vroeg beslist om niet te spelen in landen die de mensenrechten niet respecteren. Hij weigerde naar de Sovjet-Unie te gaan, naar het Italië van Mussolini, naar nazi-Duitsland. Hij wilde ook niet spelen in landen die het Spaanse Franco-regime erkenden. Het is vandaag dus niet denkbaar dat de cello naar een land in oorlog zou gaan, of naar een land dat oorlog promoot. Of dat de winnaar van de wedstrijd ideeën zou verkondigen die tegen die van Casals ingaan."

In deze finaleweek spelen 2 Russische cellisten. Wat als 1 van hen de wedstrijd zou winnen? "Als zij effectief in Rusland wonen, dan is er een groot probleem. Het is moeilijk denkbaar dat de cello naar Rusland zou vertrekken. Als de muzikant een anti-oorlogsstandpunt inneemt, dan kunnen we het instrument wel aan hem of haar toevertrouwen. We vragen aan de winnaar om zorg te dragen voor de cello, om enkele concerten te spelen voor de stichting en om de idealen van Casals te respecteren."

Wie speelt er op dinsdagavond?

De Japanner Yo Kitamura (22) speelde in de vorige rondes met sprekend gemak en een warme glimlach de moeilijkste werken. In de finale brengt hij, naast het verplichte werk, 'Four odes tot the tidings of flowers' van Fang Man de 'Symphonie concertante' van Sergej Prokofiev. De voorbije jaren heeft de jonge Japanner al meerdere internationale wedstrijden gewonnen. Ook in de beroemde Pablo Casals-wedstrijd kreeg hij de 1e prijs.

Als kind was Yo Kitamura in de ban van de Disneyfilm 'Fantasia', waarin een fagot te horen is. Dát wilde hij ook. Maar het instrument was te groot voor hem. Toen ook zijn 2e keuze contrabas te groot bleek, werd het cello voor Yo Kitamura. "Meedoen met de Koningin Elisabethwedstrijd doet je enorm groeien", zegt hij.

De 2e finalist op dinsdagavond is de Russische cellist Ivan Sendetsky, die begin juni 30 wordt. Hij kiest in de finale voor het opzwepende 1e celloconcerto van Dimitri Sjostakovitsj.

In de categorie leuke weetjes: Ivan Sendetsky geeft zijn cello's bijnamen, zoals Wolfje of Flamingo. De cello die hij in Brussel bespeelt noemt hij toepasselijk de 'Prinses'. Sendetsky houdt overigens ook van andere dan klassieke muziek, zoals van Frans chanson en van Arabische muziek, om rustig te worden.

Ivan Sendetsky won de voorbije jaren verschillende andere wedstrijden. De appel valt niet ver van de boom: zijn vader is de eerste cellist van het Mariinsky-orkest in Sint-Petersburg.